“Гуйлгач орчуулга”-ын тухай
Зурагтаар сонирхол татсан гадаад кино, нэвтрүүлэг орчуулгатай гарч байвал цаг гарган сууж хааяа үздэг. Тэр болгонд санаанд нийцсэн орчуулга бараг таарахгүй нь гачлантай.
Үүнд дуу оруулга ч давхар нөлөөлдөг. Манайдаа “үндэсний” зэрэг ганц нэгхээн туршлагатай сувгийн дуу оруулга чанартай, бусад тоогоо алдсан балчир сувгууд эфирийн цагаа дүүргэх гэж яардаг гэмээр өнгөцхөн дуугарсан дуу оруулгаар дүүрэн. Өмнөөс нь амьсгаа боогдмоор санагдана… Гэхдээ энэ өөр сэдэв учраас орчуулга дээрээ анхааръя.
Өмнө дурьдаж байсан “Монгол хэлний хүндэтгэлийн үг” хэмээх 1976 онд хэвлэгдсэн Р.Жагварал судлаачийн нэгэн сэдэвт судалгааны бүтээлийг саяхан номын яармаг дээрээс санамсаргүй олсноо нэгэнтээ гүйлгэн үзвээс удирдхалдаа орос, англи, герман, франц, япон зэрэг хэлэнд хүндэтгэлийн санааг гаргадаг өдөр тутмын “пожалуйста”, “please”, “bitte”, “s’il vous plait”, “do zo” зэргээр жишээлэн монгол хэлний хувилбарыг тайлбарласан байсан нь энэ өгүүлэлтэй холбогдсон юм.
Өнөө ная, ерэн зурагтын суваг маань тус бүр, орой болгон кино гаргана аа. Зурагтаа асаан эхний кинон дээр тавья. Нэгэн америк кинонд жэнтэлмээн залуу сэтгэлт бүсгүйдээ хандан “Don’t take me as a light-headed fool, darling, please” гэж хэлжээ гэе. За манай балчир сувгийнхан бол эргэлзэж тээнэгэлзэлгүйгээр “Намайг хоосон толгойт тэнэг гэж битгий бод, хонгор минь, гуйя” гэж шудраад л дараагийн мөрөнд орно. Гялалзуулна аа. Энд ямар алдаа байна? Тэр хамгийн арын “гуйлгын” үг нэг л биш байгаа биз? Жээнтэлмээн залуу эелдэгээр хүсэхээс биш гуйх ёсгүй баймаар.
Энэ маш энгийн жишээ боловч олонтаа таарч байв. “Please” гэдэг нь англи хэлтнүүдийн өдөр тутмын ярианд ордог, “эелдэг” зангийнх нь чимэг үг. Гэтэл түүнийг “гуйя” болгон өгүүлбэрийн утгыг алдагдуулан, өгүүлэгчийг доош хийж болохгүй. Хайртдаа хандсан үгний “please”, цохондоо буу тулгуулчихсан хүний өгүүлэх “please” хоёр өөр.
Тэгвэл монголоор үүнийг хэрхэн эвтэйхэн буулгах вэ гэж үү? “Монгол хэлний хүндэтгэлийн үг” номонд дурьдсанаар, монгол хэлэнд хүндэтгэлийн үг гэж байхаас гадна энгийн үгийг хүндэтгэлийн болгож хувиргадаг дагаврууд байдаг аж. Хүндэтгэлийн үг бол эртнээс уламжилсан болоод утга шилжсэн гээд бүгдийг нь толь бичигт жагсаачихсан байна. Харин дагавруудыг нэг мэдчихсэн байхад үйл үгүүдээ хувиргаад хүндэтгэсэн утга гаргаад байж болох нь ээ.
Жишээ нь, “суу” гэхийн оронд “сууна уу”, “суугтун”, “суугтуй” гэвэл хүндтэй, “суугаач” хэмээн урихаас “суугаат” хэмээх нь илүү хүндэлсэн болдог гэжээ. Хэдүйгээр, зарим дагавар нь өнөө ярианд өргөн хэрэглэгддэггүй ч бичигт хэрэглэж эхлэх замаар эгүүлэн дэлгэрүүлж болох мэт.
Тэгвэл монголоор үүнийг хэрхэн эвтэйхэн буулгах вэ гэж үү? Уул нь ч муулаад байгаа орчуулга маань арын нь нэг үгийг хасчихвал муугүй л харагдаад байна:
“Намайг хоосон толгойт тэнэг гэж битгий бод, хонгор минь.”
Сонгосон жишээ маань дагавар авахыг эсвэл тусгай хүндэтгэлийн үг хэрэглэхийг шаардсангүй шив дээ? Өдөр тутмын энгийн яриа болоод тэгж байна. Тэгвэл зэрэг дэв зөрүүтэй хүмүүсийн хооронд өрнөсөн ярианд хүндэтгэлийн үг мэдээж заавал шаардагдана. Ромын паап, түүнд туслагч хоёрын хооронд ямар өнгийн яриа өрнөх нь ойлгомжтой. “Гэгээн Эцэг минь, таныг ордоны гадаа бурханы хоёр буман хичээнгүй шавь нар хүлээн зогсож байна, та тэдгээр өчүүхэн хүмүүсийг толилон болгоож, ариун мутраараа адислах ажаамуу.”
Аман яриа орчуулж буй үед орчуулснаа өөрөө дуудахад модон хэсэг нь илрээд ирдэг. Сүүлд зассанаа нэг уншаад үзье… Дуудахад эвтэйхэн гээд ганц хоёр үгийг өөрчилж болох л юм:
“Намайгаа хоосон толгойлсон тэнэг амьтан хэмээн битгий л бодоорой доо, хонгор бүсгүй минь.”
За, өнөөх жээнтэлмээн маань бүсгүйтэй “намайгаа” гэж хамаархаад, “амьтан” хэмээн өөрийгөө дорд үзэсгээд, “битгий л” хэмээн ёстой л гуйсан өнгө аяс гаргаад, “бод” гэж тушаалгүй, “бодоорой” хэмээн хүсээд, “хонгор” гэж нялуурахын оронд “хонгор бүсгүй” гэж үл мэдэг бишүүрхээд эхэллээ. Тэд хараахан уулзалдаагүй, захиа бичилцэж байгаа юм болов уу даа гэмээр байна.
Хэн хүнд ойлгомжтой мэт боловч хааяагүй таарч байдаг нэгэн жижигхэн алдааны талаар өгүүллээ. Өнөөдрийн “ардчилсан” нийгэмд бүгд “ижил, тэгш эрхтэй” болоод хүн хүнээ хүндэтгэх нь үгүйрээд байгаа юм биш биз дээ? хэмээсэн бодлын үзүүр болог хэмээн тэрлэв.
